Saraton yulduz turkumida aqlga sig‘dirish qiyin bo‘lgan qiymat – 26,9 nonillion (30 ta noldan iborat son) dollarga baholangan olmos-sayyora mavjud va kelajakda Yerdagi bir sutka 870 soatgacha cho‘zilishi mumkin. Quyida koinot yana qanday sir-sinoatlarga egaligi sanab o‘tilgan.
1. Quyosh tizimida sakkiztadan ortiq sayyora bo‘lishi mumkin
Quyosh tizimi koinotning eng ko‘p o‘rganilgan qismidir. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, u sakkizta sayyorani o‘z ichiga oladi. Haqiqatda esa ular ancha ko‘p. "Mitti" sayyoralardan kamida beshtasi mavjud - bular Pluton, Serera, Xaumea, Makemake va Erida. Ular Yerdan olisda bo‘lgani sababli kam o‘rganilgan. Bundan tashqari, olimlarning fikricha, Quyosh tizimida yana 2 mingga yaqin ehtimoliy mitti sayyoralar bo‘lishi mumkin. Ko‘plab astrofiziklar to‘qqizinchi yirik sayyora mavjudligini ham aytishadi. Bu sayyora Neptun kattaligida va Yerdan o‘n baravar kattaroq. Olimlar sirli X sayyorasining mavjudligi haqida 2014-yilda taxmin qila boshlashgan va 2016-yilda kompyuter modellashtirishi yordamida buning birinchi isbotlarini olishga muvaffaq bo‘lishgan.
2. Grafit va olmosdan tashkil topgan sayyora
Astronomlar Saraton yulduz turkumida yana bitta sirli sayyorani aniqlashgan. Yel universiteti xodimlarining ta’kidlashicha, u Yerdan 2 baravar katta va 8 baravar og‘irroq. Biroq asosiysi, Yanssen deb ataluvchi ushbu sayyora deyarli butunlay grafit va olmosdan tashkil topgan. Olmoslar sayyoraning uchdan bir qismini tashkil qiladi. Forbes nashri sayyoraning qiymatini 26,9 nonillion dollarga baholagan. Fazoviy ko‘lamlarga ko‘ra, ulkan olmos-sayyora Yerdan unchalik uzoq bo‘lmagan masofada - atigi 40 yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan. Uning sirti harorati 2148 daraja issiqqa yetadi. Sayyoraning aylanish tezligi shunchalik yuqoriki, u yerdagi bir yil sayyoramizdagi 18 soatga teng. Yaqinda olimlar Yanssenning bir tomoni erigan holatda ekanligini va o‘zidan uglerod lavasini aks ettirishini aniqladilar.
3. Oy bo‘lmasa, Yerda dengiz jonzotlari yo‘q bo‘lib ketadi
Agar Oy yo‘q bo‘lsa, katta ehtimol bilan global falokatlar sodir bo‘lmaydi. Bir zamonlar u qorong‘i paytda yorug‘likning asosiy manbayi bo‘lgan - endi esa odamlar usiz ham yashay olishadi. Shunga qaramay, Oy yo‘q bo‘lsa, Yer yuzida ba’zi katta o‘zgarishlar yuz beradi. Masalan, ko‘plab suv sportlari yo’qolib ketadi. Oyning fazalari dengiz to‘lqinlariga ta’sir qiladi – tabiiy yo‘ldosh sayyoramiz ustidan o‘tib, o‘z ortidan suv massalarini "tortadi". Bundan tashqari, hayoti to‘lqinlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan dengiz jonzotlari yo‘q bo‘lib ketadi. U bo‘lmasa, Yerda Quyosh va Oy tutilishi bo‘lmaydi, tektonik plitalar siljib, zilzilalar va vulqon otilishiga olib keladi. Lekin asosiysi, sayyoramizning iqlimi avvalgidek bo‘lmaydi.
4. Tungus meteoritining bo’laklari hali ham topilmagan
Koinotdan kelgan XX asrdagi eng sirli jism Tungus meteoritidir. U 1908-yil 30-iyun kuni ertalab Sibirning Tunguska daryosi hududiga tushgan. O‘sha kuni osmon yorqin yog‘du bilan yorishib ketgan va undan keyin sodir bo‘lgan portlash o‘rmonning ulkan maydonini vayron qilgan, 200 km atrodagi uylarning derazalarini chiqarib yuborgan. Biroq, hanuzgacha hududda na meteorit bo‘laklari, na ommaviy qirg‘in qurolidan foydalanish izlari, na o‘zga sayyoraliklar kemasi qoldiqlari topilgan. NASA agentligi mutaxassislarining fikricha, meteoritning diametri 75 metrni tashkil qilgan, portlash kuchi esa termoyadro bombasi kuchiga teng bo‘lgan. Aytish joiz, Chelyabinsk meteoriti qulaganidan keyin olimlar uning 100 dan ortiq bo‘laklarini topishgan. Bu bo‘laklardan eng kattasining og‘irligi deyarli 700 kg bo‘lgan.
5. Koinotda to‘liq sukunat hukm suradi
Sayyoramizdagi eng sokin joy Orfild laboratoriyasining aks-sadosiz kamerasi hisoblanadi - u tovushlarni 99,99% gacha yutadi. Ammo u yerda ham siz mutlaqo sukunatni his qila olmaysiz. U yerdagi sukunatni o‘pkamiz va qon aylanish tizimining ishi buzadi. Bugungi kunda ushbu laboratoriyada turli xil tadqiqotlar olib borilmoqda va qurilmalar sinovdan o‘tkazilmoqda. Shunday izolatsiya qilingan joylarda NASA agentligi mutaxassislari bo‘lajak astronavtlarni sinovdan o‘tkazadilar. Koinotda havo yo‘qligi sababli tovush ham mavjud emas. Shuning uchun, hatto kuchli galaktik portlashlar ham to‘liq sukunatda o‘tadi. Bunday sharoitda ishlash juda mushkul: tovushsiz vakuumda qolish tayyorgarlik ko‘rmagan odamlarda bor-yo‘g‘i bir necha daqiqa ichida vahima va eshitishda og‘ir darajadagi gallyutsinatsiyalarni keltirib chiqaradi.
6. NASA skafandri narxi 22 million dollar turadi
Ayol astronavtlar jamoasining fazoga birinchi chiqishi skafandrlar yetishmagani sababli qoldirilgandi va u 2019-yil oktabrda bo‘lib o‘tgan. NASA agentligi yangi skafandrlar ishlab chiqishga 200 million dollardan ortiq sarmoya kiritgan. Shunga qaramay, agentlikning bosh noziri Pol Martin hisobotiga ko‘ra, agentlik ixtiyorida bor-yo‘g‘i 11 ta yaroqli skafandr bor. Ular XX asrning 70-yillari oxirida ishlab chiqilgan va xizmat muddati o‘tgan asrdayoq tugab bo‘lgan. Skafandrlardagi eskirgan sovutish tizimidagi nosozliklar tufayli fazogirlarning shlemlarida namlik to‘planib qoladi. NASA muhandisi Pablo de Leonning so‘zlariga ko‘ra, har bir bunday kostumning vazni 150 kg dan oshadi va 22 million dollar turadi.
7. Oy Yer orbitasini tark etmoqda
Oy asta-sekin sayyoramizdan uzoqlashmoqda. To‘g‘ri, bu juda sekin - yiliga 38 mm tezlik bilan sodir bo‘lmoqda. Medisondagi Viskonsin va Kolumbiya universitetlari tadqiqotchilari 1,5 milliard yil oldin Yer sutkasi taxminan 18 soat davom etganini hisoblab chiqdilar. O‘sha vaqtda Oy Yerga hozirgidan 44000 km yaqinroq bo‘lgan. Astrofiziklarning fikricha, ortib borayotgan masofa sayyoraning o‘z o‘qi atrofida aylanishiga, shu bilan birga, iqlim va kunning uzunligiga ta’sir ko‘rsatgan. Bir necha milliard yillardan keyin Oyning orbitasi taxminan ikki barobar ortadi va kun 870 soatgacha cho‘ziladi. Biroq, vaqt o‘tishi bilan ular bir-biridan uzoqlashmay qo‘yadi va Oy yana Yer tomon harakatlana boshlaydi, deya taxmin qilmoqdalar olimlar.
8. Kuchli tortish maydoni vaqtni sekinlashtiradi
Gravitatsiya tufayli koinotda vaqt boshqacha oqadi. Tortish maydoni qanchalik kuchli bo‘lsa, vaqt shunchalik sekinlashadi. Bu hodisa rejissyor Kristofer Nolanning «Interstellar» filmida ham tasvirlangan. Film qahramonlari Miller sayyorasiga etib borishganda, ular uchun bir soat Yerdagi yetti yilga teng bo‘ladi. Uch soatdan sal ko‘proq vaqt o‘tgach, fazoviy kemaga qaytib astronavtlar ularning qaytishini 23 yil kutgan hamkasblari sochiga oq tushganini ko‘radilar. Haqiqatda ham deyarli shunday holat sodir bo‘ladi. Masalan, fazogirlar uchun vaqt Yerdagi odamlarga qaraganda bir necha millisoniya tez o‘tadi. Qora tuynuk yaqinida esa deyarli butunlay to‘xtaydi.
9. Venerada shamollar 500 km/soat tezlikda esadi
Venera tarkibi va hajmi bo‘yicha Yerga o‘xshasa-da, lekin tashqi ko‘rinishi va sirtidagi sharoitlari bilan kuchli farq qiladi. Venera atmosferasi sayyora sirtiga nisbatan 60 marta tezroq aylanishi tufayli ushbu sayyorada shamollar tezligi 500 km/soatgacha yetishi mumkin.
