Hozirda olimlar Yer sirti ostida nimalar sodir bo‘layotganini aniqlashlari uchun ko‘plab usullar mavjud. Biroq, bu borada juda chuqur quduqdan olingan ma’lumot bilan hech narsa tenglasha olmaydi.
Ayni vaqtda Xitoyning shimoli-g‘arbidagi Takla-Makan cho‘lida 11100 metrlik quduq qazish ishlari olib borilmoqda. Bu 33 ta ustma-ust qo‘yilgan Eyfel minorasi deganidir. Ammo quduq dunyodagi eng chuquri bo‘lmaydi: qazish ishlari Rossiyadagi 12262 metrlik Kola qudug‘i (hozirda tashlandiq holatda) yoki Qatardagi Al-Shahin neft konidagi 12290 metrlik BD-04A neft qudug‘idagidan o‘ta olmaydi.
Xitoylik olimlar qazilgan quduq Yer geologiyasini yaxshiroq tushunishda yordam berishiga umid qilishmoqda. Bundan tashqari, qazish ishlari davomida neft va gaz qidirish ishlari ham olib borilmoqda. Xitoy rasmiylari quduq yoki amalga oshiriladigan tajribalar va tahlillar haqidagi tafsilotlarni oshkor qilishmayapti, ammo ta’kidlanishicha, sa’y-harakatlar Yer qobig‘i haqida hozirgacha fanga ma’lum bo‘lgan axborotni tekshirishga yordam beradi.
Yer qobig‘i qalinligi o‘rtacha 30 kilometrga yetadi, shuning uchun quduq Yer mantiyasigacha bormaydi. Qazish ishlari bir yildan keyingina yakunlanadi: ish uchun 2000 tonnaga yaqin asbob-uskuna, shu jumladan, burg‘ulash kallaklari va burg‘ulash quvurlari keltirilgan.
Ma’lumot uchun, Kola qudug‘idagi ishlar 1970-yil may oyida boshlangan va 1994-yilgacha davom etgan. Ishlarning bunday cho‘zilib ketishiga texnikaning shikastlanishi va ishdan chiqishi tufayli beshta quduq qazishga to‘g‘ri kelgani sabab bo‘lgan. Muvaffaqiyatsiz loyiha baribir juda foydali bo‘lib chiqqan: olimlar kutilmagan chuqurliklarda katta miqdorda suv va vodorodni topishgan. Loyiha davomidagi yana bir qiziqarli kashfiyot 6000 metrga yaqin chuqurlikda planktonning mikroskopik qoldiqlari borligining aniqlanishi bo‘lgan.
“Burg‘ulash loyihasining murakkabligini katta yuk mashinasining ingichka po‘lat troslar bo‘ylab harakatlanishiga qiyoslash mumkin”, deb aytgan Xitoy muhandislik akademiyasi olimi Sun Szinshen.
Quduqni qazishda ishlatiladigan asbob-uskunalar Selsiy bo‘yicha 200 darajagacha haroratga va Yer sirtidagi atmosfera bosimidan 1300 karra yuqoriroq bosimga dosh berishi kerak. Ta’kidlanishicha, Xitoydagi quduq 10 ta kontinental qatlamdan, ya’ni butun qit’alar bo‘ylab cho‘zilgan cho‘kindi jinslar qatlamlaridan 145 million yil avval paydo bo‘lgan bo‘r tizimidagi qatlamgacha qadar o‘tadi.
