Moskva planetariumi noyob astronomik hodisaning yaqinlashayotganini e’lon qildi. 2023-yilning 30-avgustidan 31-avgustiga o‘tar kechasi Oy o‘z orbitasining perigeyiga yetadi va Yerga atigi 357181 km masofaga yaqinlashadi. Bu Superoy deb nomlanuvchi hodisa bilan kechadi. Ushbu hodisa joriy avgustda ikkinchi marta yuz beradi - birinchi Superoy 1 avgust kuni sodir bo‘lgandi.
Superoy deb, to‘lin oyning Yerga 362 000 kilometrdan kamroq masofaga yaqinlashishiga aytiladi. Bunda Yerning tabiiy yo‘ldoshi odatdagidan kattaroq ko‘rinadi. Ushbu ajoyib hodisa Yer uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Oy va Yer o‘rtasidagi bunday kichik masofa sayyoramizning geologik barqarorligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan ikkita kuchli gravitatsiyaviy zarbaga olib kelishi mumkin. Bunday beqarorlikning ehtimoliy natijasi zilzilalar yoki eng yomon holatda bitta yirik megazilzila bo‘lishi mumkin.
Oyning bunga nima dahli bor?
Ma’lumki, Yer yuzasi harakatlanuvchi, o‘zaro to‘qnashuvchi va buning natijasida zilzilalar keltirib chiqaruvchi litosferik plitalaridan iborat. Oyning tortish kuchi bu plitalarga ta’sir qiladi va ularning harakatlanishining asosiy omili hisoblanadi.
Yerning tabiiy yo‘ldoshi seysmik faollikning oshishiga olib keladi. Bu ta’sir ikki hafta davomida – Superoydan bir hafta oldin va undan keyingi hafta eng kuchli bo‘ladi.
Superoy bilan bir vaqtga to‘g‘ri kelgan zilzilalar haqida tarixda ko‘plab misollar mavjud. Ulardan eng dahshatlilaridan biri 2004-yilda Janubi-Sharqiy Osiyoda sodir bo‘lgan halokatli zilzila va undan keyin yuz bergan katta sunami hisoblanadi. 2010-yilda Gaiti va Chilida ham kuchli zilzilalar yuz bergan. 2011-yilda esa Yaponiyada 9,1 magnitudali zilzila sodir bo‘lib, Fukusima atom elektr stansiyasida toshqin yuz berishiga sabab bo‘lgan edi.
2023-yil avgust oyi boshida, birinchi Superoy vaqtida fojiali hodisalar bo‘lmaganiga qaramay, dunyoning turli mintaqalarida turli zilzilalar qayd etildi. Masalan, 5-avgust kuni Xitoyning Szinan shahrida, 6-avgust kuni Shandun provinsiyasida 5,4 magnitudali zilzilalar qayd etilgan. 8-avgust kuni esa Tanzaniyada 5,6 magnitudali zilzila yuz bergan.
Superoy vaqtida qayerda eng xavfli bo‘lishi mumkin?
2015-yilda AQSHning Oregon shtati qirg‘oqlaridan 100 kilometr uzoqlikda, Tinch okeanining tubida Xuan de Fuka okean plitasi Shimoliy Amerika plitasi ostida kiradigan joyda shubhali yoriqlar aniqlangan. Bu yoriqlardan pufakchali issiq suyuqlik chiqa boshlagan, bu esa plitalar o‘rtasida keskinlik ortayotganidan darak berishi mumkin.
Ushbu suyuqlikning tahlili uning yoriqdan chiqayotganini tasdiqlagan. Bu plitalar o‘rtasida ishqalanishning kuchayishiga olib keladi, chunki yoriq suyuqlik ta’minlaydigan moylash effektini yo‘qotadi. Natijada, plitalar o‘rtasida barqarorlik kamayadi va ortib borayotgan keskinlik megazilzilaga olib kelishi mumkin. Bir oyda ikkita Superoyning yuz berishi esa vaziyatni yanada keskinlashtirishi mumkin.
Superoyni yaqin kelajakda yana qachon kutish mumkin?
XXI asrda Oy Yerga 356 500 kilometrdan kamroq masofaga yana ikki marta yaqinlashadi. Ushbu Superoylar 2034-yil 25 noyabr (356 446 km) va 2052-yil 6-dekabrda (356 425 km) yuz berishi kutilmoqda.
Superoyning Yerning seysmik faolligiga ta’siridan guvohlik beruvchi talaygina misollar mavjud bo‘lsa-da, bu mavzu bo‘yicha tadqiqotlar davom etmoqda va olimlar astronomik hodisalar hamda zilzilalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni yaxshiroq tushunishga va prognoz qilishga intilmoqdalar.
