Yerdagi eng qurg‘oqchil joyni tasavvur qilganingizda xayolingizga nima keladi? Albatta, biror issiq mintaqadagi cho‘l, masalan, Sahroyi Kabir. Lekin, aslida, Yerdagi eng qurg‘oqchil joy ancha sovuqroqdir.
Yerdagi eng qurg‘oqchil joylardan biri Chilidagi Atakama cho‘li bo‘lib, uning ba’zi yerlarida yiliga bor-yo‘g‘i 1 dan 3 millimetrgacha yomg‘ir yog‘adi. Bu mintaqada 401 yil davomida – 1570-yildan 1971-yilgacha sezilarli yog‘ingarchilik kuzatilmagan.
Ammo Yerda bundan ham quruqroq joylar bor va ular orasida rekordchi Antarktida hisoblanadi. Sovuq havo issiq havoga nisbatan kamroq namlik keltiradi, bu esa ushbu qit’ani yomg‘ir va qor yog‘ishi nuqtayi nazaridan qurg‘oqchil qiladi.
Albatta, qit’ada qor yog‘adi, ayniqsa sohilbo‘yi hududlarda yiliga bir necha metrlik yog‘ingarchilik bo‘ladi. Ammo namlik manbalaridan uzoqda joylashgan hududlarda qor qalinligi yiliga atigi bir necha santimetrnigina tashkil qiladi, bu esa Antarktidani eng qurg‘oqchil qit’aga aylantiradi.
Antarktidaning eng qurg‘oqchil hududi - Mak-Merdo Quruq vodiylari qor yoki muz yo‘qligi sababli 2 million yildan beri yomg‘ir ko‘rinishidagi yog‘ingarchilikni ko‘rmagan. 4800 kvadrat kilometr maydonni egallagan bu hudud deyarli suvdan mahrumdir, bunga namlikning hududga kirishiga to‘sqinlik qiladigan atrofdagi tog‘lar ham qisman sababchidir.
Vodiy uzra kuchli katabatik shamollar kuzatiladi. Bu odatda havo sovib, zichroqqa aylanadigan sovuq hududlarda hosil bo‘ladigan kuchli shamollar bo‘lib, ular tog‘ yoki tepalikdan pastga tusha boshlaydi. Bunda shamol oqimlari 320 km/soat tezlik bilan shiddatli harakatlanadi va hududdagi namlikni bug‘latib, yo‘q qilib yuboradi.
Ekstremal sharoitlar tufayli ushbu hudud ko‘pincha Mars bilan taqqoslanadi. Ammo shunga qaramay, bu yerda ham hayot paydo bo‘lgan: vodiydagi qoyalarning biroz namroq ichki qismida fotosintezlovchi bakteriyalar topilgan. Antarktida va Marsdagi iqlim o‘rtasidagi o‘xshashliklar hisobga olinsa, Qizil sayyorada ham qadimgi hayot izlarini uchratish mumkinligiga umid qilish mumkin.
